Een burn-out hoeft niet van je werk te komen, want als de belasting thuis structureel te hoog ligt raak je er net zo goed van opgebrand, en dat gebeurt vaker dan je denkt bij ouders met een zorgintensief kind, met mantelzorg erbij, na een scheiding, bij geldzorgen of simpelweg met te weinig handen voor te veel dagen. Het heet dan een parentale burn-out, en het herstelt anders dan een burn-out die van je werk komt.
Er is een soort stilzwijgende afspraak dat een burn-out iets is wat je op kantoor oploopt, met een te volle mailbox en een leidinggevende die niet luistert, en die afspraak zit een heleboel ouders behoorlijk in de weg. Want als jij op je werk nog prima functioneert en pas instort zodra je de voordeur achter je dichttrekt, dan past dat nergens in, en dan is de conclusie van vrijwel iedereen om je heen dat het toch echt aan jou moet liggen.
Dat is meestal het punt waarop mensen dit soort artikelen gaan zoeken, dus laten we daar beginnen.
Kun je een burn-out krijgen van je thuissituatie?
Ja, en de mechanismen zijn precies dezelfde als bij een werk-burn-out.
Een burn-out ontstaat wanneer de belasting langdurig hoger ligt dan wat je aankunt, terwijl er te weinig momenten zijn om echt op te laden, en je zenuwstelsel dus maandenlang op scherp blijft staan zonder dat het ooit helemaal terugzakt. Of die belasting nu uit een organisatie komt of uit je eigen huiskamer maakt daarvoor niet uit; wat uitmaakt is de duur, de zwaarte en de vraag of er ergens ruimte zit om bij te tanken.
De Belgische hoogleraren Roskam en Mikolajczak, die dit als eersten systematisch onderzochten, lieten zien dat uitputting in de ouderrol een eigen patroon volgt: je raakt uitgeput door het ouderschap zelf, je gaat je emotioneel op afstand voelen van je eigen kinderen, en je gaat jezelf vergelijken met de ouder die je vroeger was of dacht te worden. Dat laatste is wat het zo pijnlijk maakt, want bij een werk-burn-out kun je op zijn minst denken dat het aan de baan ligt, terwijl het hier gaat over het enige waarvan je vond dat je het goed wilde doen.
Welke gezinssituaties vragen structureel te veel?
Er is geen lijstje waar je op moet staan voordat het meetelt, en dat is precies waarom zoveel ouders veel te lang doorlopen.
In de praktijk zie je een paar situaties steeds terugkomen. Een kind dat meer zorg vraagt dan gemiddeld, bijvoorbeeld door een beperking, een chronische ziekte, een ontwikkelingsvoorsprong, of een label dat er inmiddels wel is terwijl er nog geen passende plek bij is gevonden. Mantelzorg voor een ouder of een partner die er ongemerkt bij is gekomen en die inmiddels een halve baan beslaat. Een scheiding en de jaren erna, met de logistiek, de afstemming en soms de spanning die daar structureel bij hoort. Geldzorgen, die als geen ander onderwerp elke keuze in een gezin zwaarder maken. En de situatie die het minst wordt genoemd maar het vaakst voorkomt: er is niks bijzonders aan de hand, er zijn alleen te veel kinderen, te weinig handen, geen opa en oma in de buurt en geen enkele avond in de week waarop iemand anders het even overneemt.
Wat al deze situaties gemeen hebben, is dat ze niet overgaan met een lang weekend, dat je ze niet kunt opzeggen, en dat het einde er meestal niet in zicht is; dat is een wezenlijk andere belasting dan een drukke periode op je werk, waarvan je weet dat het na het project weer rustiger wordt.
En dan nog iets wat vaak wordt vergeten: het is bijna nooit één ding. Het is een kind dat veel vraagt én een baan die doorloopt én een moeder die achteruitgaat én een huis waar iets aan moet, waarbij elk onderdeel op zichzelf te doen zou zijn geweest.
Waarom herkent je omgeving dit vaak niet als burn-out?
Omdat het thuis gebeurt, en omdat iedereen thuis het druk heeft.
Als jij vertelt dat je op bent, dan hoort de ander waarschijnlijk iets wat lijkt op wat zij ook meemaken, en dan volgt vrijwel automatisch een vergelijking die je nergens brengt: dat het bij hen ook hectisch is, dat het een fase is, dat het straks beter wordt als ze naar school gaan. Er wordt zelden kwaad bedoeld, het is alleen zo dat de buitenkant van jouw week er hetzelfde uitziet als die van hen, terwijl de binnenkant al maanden anders voelt.
Daar komt bij dat ouderschap in Nederland nog steeds als een privékwestie wordt gezien: je hebt er zelf voor gekozen, dus je lost het zelf op. Werkgevers, huisartsen en soms zelfs de mensen die het dichtst bij je staan hebben daardoor geen kader om dit in te passen, en dan wordt het uitputtingsprobleem stilletjes een karakterprobleem, alsof jij het gewoon minder goed aankunt dan een ander.
Je bent niet lui en je stelt je niet aan; je bent op, en dat mag er gewoon zijn (ook al lijkt het alsof iedereen om je heen het wél volhoudt).
Wat maakt herstel hier lastiger dan bij een werk-burn-out?
De ene reden ligt voor de hand en de andere zie je pas als je erin zit.
De voor de hand liggende reden is dat je de bron van de belasting niet kunt wegnemen. Bij een werk-burn-out kun je minderen, van functie wisselen, met een coach om tafel of in het uiterste geval opzeggen, terwijl je gezin er morgenochtend om half zeven gewoon weer staat. Je kunt je kind niet minderen, je kunt je zieke moeder niet opzeggen, en de rekeningen komen ook binnen in de weken dat je het niet trekt.
De reden die je pas later ziet, is dat herstel bij ouders bijna altijd in kleine stukjes moet, omdat de grote ingrepen die bij werk gewoon zijn hier niet bestaan. Twee maanden thuis op de bank is geen optie als je thuis nu juist het probleem bent tegengekomen, dus dan gaat het over kleine herstelmomenten die je wel kunt organiseren: twee ochtenden opvang die je eigenlijk niet nodig vindt, één avond per week waarop iemand anders het overneemt, en het schrappen van dingen waarvan je tot nu toe vond dat ze erbij hoorden.
Ouders vragen mij vaak hoe lang duurt herstel bij zoiets, en het eerlijke antwoord is dat dat in maanden loopt en niet in weken, zeker wanneer de situatie zelf blijft zoals hij is. Dat klinkt zwaar, en tegelijk is het de reden om er nu iets mee te doen in plaats van te wachten tot de zomer voorbij is.
Één zorg wil ik hier alvast wegnemen, omdat die bij bijna elke ouder bovenaan staat: de gevolgen van parentale burn-out voor je kind zijn doorgaans kleiner en beter te herstellen dan je op je slechtste avonden vreest, en het feit dat je je die vraag stelt zegt al iets over hoe je erin staat.
Wat zeg je tegen je werkgever of de bedrijfsarts?
Hier is de belangrijkste raad: benoem de belasting, niet alleen de klachten.
Veel ouders melden zich ziek met vermoeidheid, slecht slapen en concentratieproblemen, en laten de thuissituatie erbuiten omdat het privé is of omdat ze bang zijn dat het tegen hen gebruikt wordt. Het gevolg is dat er een hersteltraject wordt ingezet dat op werkdruk is gericht, terwijl de werkdruk in dit geval het enige onderdeel is dat níet uit de hand liep, en dan lukt de opbouw eenvoudigweg niet.
Bij de bedrijfsarts geldt medisch beroepsgeheim, dus wat je daar vertelt gaat niet door naar je leidinggevende; die krijgt alleen te horen wat je kunt en wat je nodig hebt om weer op te bouwen. Je mag daar dus gewoon zeggen dat de belasting thuis ligt, en dat is ook precies wat er nodig is om tot een plan te komen dat past.
Naar je werkgever toe kun je het kort en zakelijk houden: dat je overbelast bent geraakt door omstandigheden buiten het werk, dat je met de bedrijfsarts aan een opbouw werkt, en wat er in de tussentijd wel en niet gaat. Meer hoeft niet, en meer is ook niet aan iemand anders.
Waar begin je als de situatie zelf niet verandert?
Bij het enige stuk waar wel beweging in zit, en dat is bijna nooit de situatie zelf.
Begin met alles wat je erbij bent gaan doen zonder dat iemand erom vroeg, want in vrijwel elk gezin dat vastloopt zit een laag aan dingen die er langzaam bij zijn gekomen en die niemand mist zodra ze wegvallen. Kijk daarna naar de handen die je erbij kunt halen, ook als dat ongemakkelijk voelt en ook als je vindt dat je het zou moeten kunnen: opvang, huishoudelijke hulp, een buurvrouw die één keer per week de kinderen ophaalt, een regeling via de gemeente waar je nog nooit naar hebt gekeken omdat je jezelf niet als een geval zag.
Kijk vervolgens of er in het zwaarste onderdeel iets te verschuiven valt, ook al is het klein. Bij een zorgintensief kind is dat vaak een vorm van respijtzorg of logeeropvang waarvan ouders zich niet realiseerden dat die voor hen bedoeld was. Bij mantelzorg is het meestal een gesprek dat al maanden had moeten plaatsvinden met de rest van de familie. Bij geldzorgen is het onafhankelijke hulp die gratis is en die je een hoop nachten scheelt.
En zorg dat er iets in je week staat wat van jou is en wat blijft staan, ook als het niet uitkomt, want dat blijkt bij vrijwel elke ouder het eerste te zijn wat sneuvelt en het laatste wat je kunt missen.
Merk je dat het al maanden aanhoudt, dat je jezelf niet meer herkent en dat het schuiven met de dagen niet meer helpt, ga dan naar je huisarts, of kijk naar parentale burn-out behandeling die specifiek op ouders is gericht en die dus rekening houdt met het feit dat jij je gezin er niet even naast kunt neerzetten. Dat is geen teken dat je hebt gefaald, het is de stap die past bij hoe lang je dit al draagt.
Veelgestelde vragen
Is een burn-out door je gezinssituatie hetzelfde als een parentale burn-out?
In de kern wel, want in beide gevallen gaat het om langdurige overbelasting in je rol als ouder en verzorger, alleen zegt "door je gezinssituatie" iets meer over de oorzaak: er is een omstandigheid, zoals zorg, scheiding of geldzorgen, die de belasting structureel hoog houdt.
Kan ik me hiervoor ziek melden bij mijn werk?
Ja, want een ziekmelding gaat over of je kunt werken en niet over waar de oorzaak vandaan komt. Wel is het verstandig om de thuisbelasting bij de bedrijfsarts wel te noemen, omdat een opbouwplan dat op werkdruk is gebouwd hier zelden aanslaat.
Gaat dit vanzelf over als mijn kind ouder wordt of de situatie verbetert?
Soms wel, en dan meestal langzamer dan je hoopt, omdat je lichaam en hoofd niet meteen meebewegen zodra de omstandigheden verbeteren. Sleept het al lang, dan is wachten op betere omstandigheden zelden een plan, zeker niet wanneer die verbetering nog jaren op zich kan laten wachten.
