Waarschijnlijk omdat vakantie iets weghaalt waar jij niet je energie op verloor, en juist de dingen wegneemt die je thuis nog overeind hielden. Vrij zijn werkt als de bron van je vermoeidheid achterblijft. Bij een ouder gaat die bron mee. Op de achterbank, met een zakje chips en de vraag of we er al bijna zijn.
Drie weken weg verandert dan weinig. Soms voelt het zelfs zwaarder, want ondertussen ben je ook de vaste structuur kwijt: geen school, geen ritme, geen eigen keuken, geen halfuur waarin niemand iets van je wil.
Dit stuk gaat niet over de vraag of er iets ernstigs met je aan de hand is. Het gaat over waarom die vakantie niet deed wat je ervan hoopte, en wat je nú kunt doen, met de schoolstart in zicht.
Wat er eigenlijk gebeurt op een vakantie
Het idee achter vrij zijn is simpel. Je haalt de belasting weg, je systeem krijgt de kans om bij te tanken, je komt terug met een volle tank en een mooi kleurtje. Onderzoek naar vakantie en herstel bij werknemers, in Nederland onder meer in kaart gebracht door arbeidspsycholoog Jessica de Bloom, laat zien dat dat inderdaad zo werkt, en ook dat het effect vervolgens vrij vlot weer wegebt zodra je terug bent in de oude situatie. Het gaat dus omhoog en daarna weer omlaag.
Maar dat hele model rust op één aanname: dat je op vakantie minder te doen hebt dan thuis.
Kijk daar eens eerlijk naar. Je bent met dezelfde kinderen, in een huis dat je niet kent, zonder hun eigen bed, zonder hun eigen speelgoed, zonder school, zonder oppas, zonder die ene buurvrouw die af en toe iets opvangt. Je slaapt op vijf meter afstand van een kleuter die om half zes wakker wordt omdat het licht is. Je kookt op twee pitten. Je bent 24 uur per dag de enige volwassene die weet waar de zwembandjes liggen, welk kind lactose-intolerant is en hoe laat er gegeten moet worden voordat het lontje opbrandt.
De belasting is niet weggehaald. Die is verhuisd, en onderweg iets zwaarder geworden.
Waarom een ouder anders herstelt dan een werknemer
Hier zit het verschil, en het is de moeite waard om het even scherp te hebben.
Wie op zijn werk overbelast raakt, kan de belasting tijdelijk uitzetten. Je zet een out-of-office aan en het grootste deel van wat er van je gevraagd wordt valt stil. Twee weken later is er echt iets bijgevuld.
Als ouder kun je geen out-of-office aanzetten. Jouw rol is de vraagkant, en die rol reist mee, ook naar een camping in de Dordogne waar het volgens de folder allemaal zo ontspannen zou zijn.
Daar komt bij dat op vakantie precies de dingen wegvallen die thuis nog het verschil maakten. School. Vaste tijden. Je eigen keuken waar je weet waar alles ligt. De rit in de auto tussen twee dingen door waarin niemand iets van je wil. Dat zijn geen luxemomentjes, dat zijn de kleine herstelmomenten waar je hele week op drijft. Op vakantie zijn ze er niet, terwijl er nog net zoveel van je gevraagd wordt. De optelsom valt dus de verkeerde kant op, en dat merk je pas als het voorbij is.
Waarom je het pas doorhebt als je weer thuis bent
Tijdens de vakantie zelf merk je het vaak niet, of je schuift het weg. Er is genoeg afleiding, er is zon, er zijn foto's waarop iedereen lacht. En er is die stem die zegt dat je nú toch echt geen reden hebt om moe te zijn.
Het kwartje valt meestal in de eerste week thuis. De koffers staan nog in de gang, de was is nog net geen archeologische opgraving, de schoolspullen moeten geregeld, en jij denkt: ik heb net drie weken vrij gehad en ik voel me alsof ik er drie weken bij heb gewerkt.
Voor de meeste ouders zakt dat na een week of twee weer wat weg, zodra het ritme terug is. Voor een deel gebeurt dat niet, en dan is het goed om te weten waar je naar kijkt.
Wanneer het meer is dan vakantiemoeheid
Even vooraf: hieronder staat de zware kant van het spectrum. De meeste ouders die dit lezen zitten daar niet, en dit is geen test. Het is bedoeld als ijkpunt, zodat je weet waar de grens ongeveer ligt.
Isabelle Roskam en Marie Mikolajczak van de Université catholique de Louvain hebben in kaart gebracht wat er gebeurt als de belasting van het ouderschap jarenlang zwaarder weegt dan wat iemand ertegenover kan zetten. Zij noemen dat parentale burn-out, en beschrijven vier kenmerken die dan samen optreden. In gewone taal:
Je bent op, specifiek in je rol als ouder. Niet algemeen moe. Je kunt best een avond met vrienden aan, maar bij de gedachte aan morgenochtend voelt je lichaam alsof het al drie uur bezig is.
Je herkent jezelf niet meer als de ouder die je was. Je weet nog hoe je vroeger reageerde. Je doet het alleen niet meer.
Je hebt er genoeg van, en daar schrik je van. Het gevoel dat je klaar bent met het ouderschap zelf. Niet met dit kind, of met deze dag.
Je zit achter glas. Je doet alles wat er moet gebeuren, de boterhammen, de gympakjes, het naar bed brengen, maar het voelt of je het van een afstandje bekijkt.
Het gaat om alle vier tegelijk en om maanden, niet om een rotweek in augustus. Herken je er eentje, dan ben je waarschijnlijk gewoon moe. Herken je ze alle vier, dan is dat een ander gesprek. Wil je daar iets concreters over weten dan je eigen inschatting, dan kun je de ouderbelasting zelftest doen. Die kost twee minuten en geeft je in elk geval een woord voor wat er speelt.
Wat wél helpt, nu de scholen weer beginnen
Ik ga je niet vertellen dat je een weekendje weg moet plannen. Dat is precies hetzelfde recept dat zojuist niet werkte, en dan ook nog eens met een kortere aanlooptijd.
Wat wel iets doet is de twee kanten apart bekijken: wat er van je gevraagd wordt, en wat je daartegenover hebt staan. Hopen dat de tijd het regelt is geen plan.
Aan de vraagkant: kijk naar de eerste twee weken na de schoolstart en haal er één ding uit. Eén. De zwemles die niet dit blok hoeft. De verjaardag waar je een appje over stuurt in plaats van erheen te rijden. Het is een kleine ingreep en dat is ook het punt, want grote ingrepen kosten energie die je nu niet hebt.
Aan de andere kant: zorg dat er in die eerste weken minstens één moment per week is waarop niemand iets van je wil, en zet dat in de agenda als een afspraak met een naam erop, want een moment zonder naam wordt opgeslokt. Een halfuur telt. De mental load van een gezin wordt namelijk niet lichter van vakantie, alleen van iets écht overdragen of écht schrappen.
En dan de vraag die het lastigst is, voor wie zich in dat rijtje van vier wél herkende: hoe lang duurt herstel dan? Eerlijk antwoord, langer dan een vakantie. Maanden eerder dan weken. Dat klinkt beroerd, maar het verklaart ook waarom die drie weken Frankrijk niets hebben opgelost. Het was nooit genoeg tijd voor wat er speelde.
Wanneer je er iemand bij haalt
Als je dit stuk leest en bij elk kopje denkt "ja, precies", dan is het geen overdrijving om er professionele hulp bij te halen. Dit is namelijk geen fase die vanzelf overwaait als de kinderen wat groter zijn, want tegen die tijd is er alweer iets anders. En het is geen falen. Het is wat er gebeurt als iemand jarenlang te veel draagt met te weinig eronder.
Wil je weten wat parentale burn-out precies is en waarin het verschilt van een zware periode, lees dan verder over parentale burn-out. Wil je het aan iemand voorleggen, dan is dat gesprek een stuk makkelijker als je eerst hebt opgeschreven wat je herkent.
En zit je gewoon in die eerste week thuis met de koffers in de gang, dan is dit misschien het hele antwoord: je bent niet moe van je vakantie, je bent moe van wat er tijdens je vakantie níet stopte. Dat is fijn om te weten, al was het maar omdat je nu weet waar je aan kunt draaien.
